दमक । मानव जीवन अमूल्य छ। जीवनमा आउने कठिनाइ, असफलता, आर्थिक समस्या, पारिवारिक तनाव वा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या धेरैजसो अवस्थामा अस्थायी हुन्छन्। तर यस्ता समस्या लामो समयसम्म समाधान हुन नसक्दा वा आवश्यक सहयोग नपाउँदा केही व्यक्तिमा गहिरो निराशा उत्पन्न हुन सक्छ।
आत्महत्यालाई व्यक्तिगत कमजोरी वा नैतिक असफलताका रूपमा नभई बहुआयामिक सार्वजनिक स्वास्थ्य समस्याका रूपमा बुझ्न आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरूले बताएका छन्।
हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० मा विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस मनाइन्छ। यस दिवसले आत्महत्यासम्बन्धी सामाजिक कलंक हटाउने, मानसिक स्वास्थ्यप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्ने तथा जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई समयमै सहयोग उपलब्ध गराउने सन्देश दिन्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार विश्वभर प्रत्येक वर्ष ७ लाखभन्दा बढी मानिसले आत्महत्याका कारण ज्यान गुमाउने गरेका छन्। विशेषगरी युवावर्गमा आत्महत्या गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा रहेको छ।
नेपालमा पनि गम्भीर अवस्था
नेपाल प्रहरीका तथ्याङ्कले पनि नेपालमा आत्महत्या गम्भीर चुनौतीका रूपमा रहेको देखाउँछन्। पछिल्ला वर्षहरूमा आत्महत्याका कारण ज्यान गुमाउनेको संख्या हजारौँमा रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।
नेपालमा आत्महत्याको जोखिम बढाउने प्रमुख कारणमा अवसाद, चिन्ता तथा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक तथा वैवाहिक विवाद, घरेलु तथा लैङ्गिक हिंसा, बेरोजगारी, गरिबी तथा आर्थिक संकट, शैक्षिक दबाब, सामाजिक एक्लोपन, लागूपदार्थ तथा मदिराको दुरुपयोग, दीर्घरोग तथा असह्य शारीरिक पीडा र मानसिक स्वास्थ्य सेवामा सीमित पहुँच लगायत रहेका छन्।
यसका साथै मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्याप्रतिको सामाजिक कलंकका कारण धेरै व्यक्ति समस्या खुलेर व्यक्त गर्न र सहयोग खोज्न हिच्किचाउने गरेका छन्।
रोकथाम सम्भव छ
विशेषज्ञहरूका अनुसार आत्महत्या रोकथाम गर्न सकिने घटना हो। जोखिममा रहेको व्यक्तिलाई समयमै पहिचान गरी सुन्ने, साथ दिने र आवश्यक स्वास्थ्य तथा मनोसामाजिक सेवासँग जोड्ने हो भने धेरै जीवन जोगाउन सकिन्छ।
यसका लागि मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई प्राथमिक स्वास्थ्य सेवासँग एकीकृत गर्नुपर्ने, विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा मनोसामाजिक परामर्श सेवा विस्तार गर्नुपर्ने र समुदायस्तरमा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जनचेतना बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यस्तै, मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यालाई लिएर हुने सामाजिक कलंक हटाउन सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज र समुदायको सक्रिय भूमिका आवश्यक देखिन्छ।
परिवार र समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण
आत्महत्याको जोखिममा रहेको व्यक्तिलाई एक्लै नछोड्ने, उसको कुरा ध्यानपूर्वक सुन्ने, दोष नदिने र आवश्यक सहयोग खोज्न प्रोत्साहित गर्ने वातावरण परिवार तथा समुदायले निर्माण गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
जीवनमा समस्या आउनु असफलता होइन। समस्या समाधानका बाटा खोज्न सकिन्छ र सहयोग माग्नु कमजोरी होइन। त्यसैले निराश वा जोखिममा रहेका व्यक्तिलाई आलोचना होइन, सहानुभूति र सहयोग आवश्यक हुन्छ।
विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवसको सन्देश पनि यही हो—समयमै कुरा गरौँ, एकअर्काको कुरा सुनौँ र आवश्यक पर्दा सहयोगका लागि हात बढाऔँ।
आत्महत्या रोकथाम सरकार वा स्वास्थ्य क्षेत्रको मात्र जिम्मेवारी नभई परिवार, समुदाय, सञ्चारमाध्यम, विद्यालय, नागरिक समाज र प्रत्येक व्यक्तिको साझा जिम्मेवारी हो।
लेखक दमक बहुमुखी क्याम्पस का प्राध्यापक बासु काफ्ले हुनुहुन्छ |
