काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले गगनकुमार थापालाई सभापति र विश्वप्रकाश शर्मालाई वरिष्ठ उपसभापतिका रूपमा अनुमोदन गरेसँगै पार्टीभित्र लामो समयदेखि उठ्दै आएको नेतृत्व परिवर्तनको बहस नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ। विशेष महाधिवेशनबाट सुरु भएको नेतृत्व परिवर्तनको अभियानलाई नियमित महाधिवेशनले समेत संस्थागत गरेपछि कांग्रेसको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको उदय भएको छ।
करिब तीन दशकअघि विद्यार्थी राजनीतिबाट राजनीतिक यात्रा सुरु गरेका गगन र विश्वप्रकाश अहिले देशकै पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टी नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व गर्ने जिम्मेवारीमा पुगेका छन्। तर उनीहरूका लागि यो उपलब्धि केवल पद प्राप्तिको विषय होइन, पार्टीको इतिहास, संगठन र जनविश्वासलाई नयाँ ढङ्गले स्थापित गर्ने कठिन परीक्षासमेत हो।
२०८२ साल पुस २७ गते काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा आयोजित विशेष महाधिवेशनमा गगन थापाले कांग्रेस दास र लासहरूको पार्टी नभएको अभिव्यक्ति दिएका थिए। उनको उक्त भनाइले पार्टीभित्र नेतृत्वको अवस्था, निर्णय प्रक्रियामा देखिएको जडता र परिवर्तनको आवश्यकतामाथि तीखो प्रश्न उठाएको थियो।
त्यही विशेष महाधिवेशनबाट गगन सभापति र विश्वप्रकाश उपसभापति बनेका थिए। पार्टीको नेतृत्व परिवर्तन हुनुपर्ने मागसहित अघि बढेको उनीहरूको अभियानलाई तत्कालीन सभापति शेरबहादुर देउवा पक्षले स्वीकार गर्न सकेन। निर्धारित निर्वाचनअघि नियमित महाधिवेशन सम्भव नभएको देउवा पक्षको तर्क थियो भने गगन–विश्व समूह पुरानै नेतृत्वबाट निर्वाचनमा जान नसकिने अडानमा थियो।
दुवै पक्षबीच सहमति हुन नसकेपछि विशेष महाधिवेशन सम्पन्न भयो। महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको सहभागिताबाट नेतृत्व परिवर्तन गरिएपछि त्यसलाई अस्वीकार गर्ने पक्षले निर्वाचन आयोग र सर्वोच्च अदालतसम्म कानुनी बाटो अपनाएको थियो। अनलाइनखबरको विवरणअनुसार, निर्वाचन आयोग र सर्वोच्च अदालतबाट विशेष महाधिवेशनबाट चयन भएको नेतृत्वलाई आधिकारिकता प्राप्त भयो। यद्यपि पार्टीभित्रको असन्तुष्टि र दुई पक्षबीचको दूरी पूर्ण रूपमा अन्त्य भइसकेको छैन।
यही पृष्ठभूमिमा सम्पन्न कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले गगन–विश्व नेतृत्वलाई नियमित पार्टी प्रक्रियाबाट समेत अनुमोदन गरेको छ। यसले नेतृत्व परिवर्तनको वैधानिकता र राजनीतिक स्वीकार्यतालाई थप बल दिएको छ। तर नेतृत्व अनुमोदित हुनु र पार्टीभित्रको विभाजन अन्त्य हुनु फरक विषय हुन्। अब गगन र विश्वप्रकाशसामु सबै पक्षलाई समेटेर कांग्रेसलाई एकताबद्ध बनाउने जिम्मेवारी छ।
विद्यार्थी राजनीतिदेखि पार्टीको शीर्ष नेतृत्वसम्म
गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको राजनीतिक सम्बन्ध तीन दशकअघिको विद्यार्थी राजनीतिसँग जोडिएको छ। सन् २००० अर्थात् २०५७ सालमा विश्वप्रकाश शर्मा नेपाल विद्यार्थी संघको सभापति हुँदा गगन थापा उपसभापति थिए। समयक्रममा दुवै नेताले विद्यार्थी संगठन हुँदै नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय राजनीतिमा आफ्नो स्थान बनाउँदै लगे।
विश्वप्रकाश शर्माले विद्यार्थी राजनीतिमा संगठन निर्माण, सार्वजनिक संवाद र भाषणमार्फत आफ्नो पहिचान स्थापित गरे। विद्यालय तहको नेविसंघ इकाइबाट सुरु भएको उनको राजनीतिक यात्रा मेची क्याम्पसको नेतृत्व हुँदै नेविसंघको केन्द्रीय सभापतिसम्म पुगेको थियो। त्यसपछि उनी नेपाली कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्य र प्रवक्ता बने। पार्टीको प्रवक्ताका रूपमा समसामयिक विषयमा धारणा राख्ने तथा कांग्रेसको राजनीतिक दृष्टिकोण सार्वजनिक गर्ने जिम्मेवारीले उनको राष्ट्रिय पहिचान विस्तार गर्यो।
१३औँ महाधिवेशनबाट केन्द्रीय सदस्य बनेका शर्मा १४औँ महाधिवेशनमा महामन्त्री निर्वाचित भए। त्यसबेला गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा फरक–फरक समूहबाट महामन्त्रीको प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका थिए। गगन शेखर कोइराला समूहबाट र विश्वप्रकाश प्रकाशमान सिंहको प्यानलबाट उम्मेदवार बनेका थिए। राजनीतिक समूह फरक भए पनि पार्टी सुधार र नेतृत्व परिवर्तनको सवालमा उनीहरूबीच सहकार्य बढ्दै गयो।
गगन थापाको राजनीतिक शैली भने तुलनात्मक रूपमा प्रतिरोधमुखी र प्रश्न उठाउने खालको रह्यो। २०४६ सालको जनआन्दोलनका बेला राजनीतिप्रति आकर्षित भएका थापा त्रिचन्द्र क्याम्पस पुगेपछि विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय भए। स्ववियु सदस्य, सचिव र सभापतिको जिम्मेवारी सम्हाल्दै उनी नेविसंघको उपसभापति र महामन्त्री बने।
राजा ज्ञानेन्द्रले सत्ता हातमा लिएको समयमा कांग्रेससहितका राजनीतिक दलहरू लोकतान्त्रिक आन्दोलनको तयारीमा थिए। तर कांग्रेसको तत्कालीन औपचारिक राजनीतिक धार संवैधानिक राजतन्त्रसँग जोडिएको अवस्थामा गगनलगायत युवा नेताहरूले गणतन्त्रको पक्षमा आवाज उठाएका थिए। राजतन्त्रविरुद्ध सडकमा उत्रिएका गगनले गिरफ्तारी र राजद्रोहको मुद्दासमेत सामना गर्नुपरेको थियो।
त्यतिबेला पार्टीको औपचारिक धारलाई चुनौती दिएर गणतन्त्रको पक्षमा उभिएको युवा पुस्ताको बहस क्रमशः विस्तार भयो। अन्ततः नेपाली कांग्रेस पनि गणतन्त्रको बाटोमा अघि बढ्यो। यस घटनाले गगनलाई पार्टीभित्र प्रश्न उठाउने, जोखिम मोल्ने र स्थापित राजनीतिक मान्यतालाई चुनौती दिन सक्ने नेताका रूपमा चिनायो।
गगन १२औँ महाधिवेशनबाट कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्य बने। १३औँ महाधिवेशनमा महामन्त्रीमा पराजित भए पनि १४औँ महाधिवेशनमा उनी महामन्त्री निर्वाचित भए। संसदीय राजनीतिमा पनि उनको उपस्थिति प्रभावशाली रह्यो। काठमाडौं–४ बाट लगातार तीनवटा निर्वाचनमा निर्वाचित भएका उनी २०७३/७४ मा स्वास्थ्य मन्त्री बनेका थिए। स्वास्थ्य बीमा, सरकारी अस्पतालमा आफ्नै फार्मेसी र गम्भीर रोगको उपचारमा सहुलियतजस्ता विषय उनको कार्यकालसँग जोडिएर चर्चामा आएका थिए।
विश्वप्रकाशको संसदीय यात्रा भने गगनको तुलनामा फरक रह्यो। गगन पटक–पटक सांसद बने भने विश्वप्रकाशले २०७९ को निर्वाचनमा मात्र प्रतिनिधिसभा सदस्य जितेका थिए। तर संसदीय सफलतामा देखिएको यो अन्तरले पार्टी संगठन, सार्वजनिक संवाद र नेतृत्व निर्माणमा दुवैको भूमिकालाई कमजोर बनाएको छैन। अहिले उनीहरू एउटै नेतृत्व संरचनामा उभिएका छन्।
फरक शैली, एउटै लक्ष्य
गगन थापाको व्यक्तित्वमा विद्रोह, स्पष्ट अडान र जोखिमपूर्ण निर्णय लिने स्वभाव देखिन्छ भने विश्वप्रकाश शर्मा संवाद, शालीनता र परिस्थितिको विश्लेषणमा जोड दिने नेताका रूपमा चिनिन्छन्। राजनीतिक विश्लेषकहरूले यी दुई शैलीलाई एकअर्काका पूरकका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
१४औँ महाधिवेशनपछि दुवै महामन्त्री हुँदा उनीहरूबीच पार्टी सुधार र नेतृत्वमाथि निगरानीको विषयमा सहकार्य देखिएको थियो। पार्टीभित्रको पुस्तान्तरण, संगठन सुधार र नेतृत्व परिवर्तनका सवालमा उनीहरूले साझा धारणा बनाए। फरक राजनीतिक समूहबाट आएका भए पनि उनीहरूको सहकार्यले कांग्रेसभित्र नयाँ पुस्ताको नेतृत्वका लागि आधार तयार गर्यो।
राजनीतिक विश्लेषक झलक सुवेदीका अनुसार, गगन र विश्वप्रकाशको विचार, सांगठनिक पकड र जनआकर्षण एकअर्काका लागि परिपूरक हुन सक्छन्। दुवै मिलेर अघि बढे कांग्रेसभित्र नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्ने सम्भावना रहन्छ। तर भविष्यमा उनीहरूबीच नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा हुन सक्ने सम्भावनालाई पनि पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन।
विश्लेषक गेजा शर्मा वाग्लेले पनि एउटै पुस्ताका नेताहरूबीच अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र आरोप–प्रत्यारोप देखिने नेपाली राजनीतिमा गगन–विश्वको सहकार्यलाई उदाहरणीय अभ्यासका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनका अनुसार गगनमा संघर्ष, विद्रोह र जुझारुपन बढी देखिन्छ भने विश्वप्रकाशमा शालीनता, भद्रता र भावनात्मक संवादको पक्ष बलियो छ।
तर फरक स्वभाव र राजनीतिक शैली हुनु मात्र सफल नेतृत्वको ग्यारेन्टी होइन। ती भिन्नतालाई पार्टीको हितमा कसरी प्रयोग गरिन्छ भन्ने कुराले उनीहरूको सहकार्यको भविष्य निर्धारण गर्नेछ। आपसी विश्वास कायम राख्दै जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्न सके उनीहरू कांग्रेसका लागि बलियो नेतृत्व जोडी बन्न सक्छन्। तर शक्ति, निर्णय प्रक्रिया र संगठनमाथिको नियन्त्रणका विषयमा मतभेद बढे नेतृत्व परिवर्तनको उत्साह फेरि आन्तरिक विवादमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
पार्टीभित्र २० प्रतिशत, जनतामाझ ८० प्रतिशत समय
गगन थापाले पार्टीको नेतृत्व सम्हाल्दै गर्दा कांग्रेसलाई पार्टी कार्यालय र आन्तरिक बैठकमा मात्र सीमित राख्न नहुने सन्देश दिएका छन्। १५औँ महाधिवेशनको समापनका क्रममा उनले आफ्नो २० प्रतिशत समय पार्टी व्यवस्थापनमा र ८० प्रतिशत समय कांग्रेसलाई बाहिर विस्तार गर्न खर्चिनुपर्ने धारणा राखेका थिए।
यसले पार्टीको प्राथमिकता संगठनभित्रको शक्ति सन्तुलन मिलाउने काममा मात्र सीमित नराखी समाजका वास्तविक समस्या र जनताको अपेक्षासँग जोड्नुपर्ने उनको सोच देखाउँछ। कांग्रेसको समस्या पार्टी कार्यालयभित्र मात्र नभई गाउँ, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र नयाँ पुस्ताले राजनीतिक दलप्रति देखाएको वितृष्णामा समेत रहेको उनको तर्क छ।
पछिल्लो समय युवाहरूमा राजनीतिक दलहरूप्रति देखिएको निराशा कांग्रेसका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। लामो राजनीतिक इतिहास र लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा पुर्याएको योगदानले मात्र अब पार्टीको लोकप्रियता जोगिन सक्ने अवस्था छैन। नयाँ पुस्ताले विगतको योगदानसँगै वर्तमानको काम र भविष्यको स्पष्ट योजना खोजिरहेको छ।
युवाले रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा र अवसरको समान पहुँच खोजिरहेका छन्। नागरिकले राजनीतिक भाषणभन्दा परिणाम हेर्न चाहेका छन्। त्यसैले कांग्रेसले आफ्नो संगठन र नेतृत्वमा परिवर्तन भएको दाबीलाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्नुपर्नेछ।
गगनले पार्टीलाई समाजतर्फ फर्काउने र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध विस्तार गर्ने जिम्मेवारीमा जोड दिएका छन्। उता विश्वप्रकाशले पार्टीको आन्तरिक व्यवस्थापन र संगठनलाई सुदृढ बनाउने भूमिका निर्वाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसरी जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्न सके कांग्रेसको आन्तरिक व्यवस्थापन र बाह्य राजनीतिक विस्तार दुवैलाई गति दिन सकिने उनीहरूको नेतृत्व मोडलको आशय देखिन्छ।
विश्वप्रकाशका लागि वरिष्ठ उपसभापतिको पद केवल सम्मानका लागि सिर्जना गरिएको पद मात्र नभई पार्टीका महत्त्वपूर्ण कामको जिम्मेवारीसमेत जोडिएको पदका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसले गगनलाई बाह्य राजनीतिक अभियानमा केन्द्रित हुन र विश्वप्रकाशलाई संगठनभित्रको समन्वयमा भूमिका निर्वाह गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा छ।
तर जिम्मेवारीको बाँडफाँट स्पष्ट हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। पार्टीभित्र निर्णय कसरी लिइन्छ, असन्तुष्ट पक्षलाई कसरी समेटिन्छ र संगठनका तल्लो तहसम्म नेतृत्वको परिवर्तन कसरी पुर्याइन्छ भन्ने विषयले यो मोडलको वास्तविक प्रभाव देखाउनेछ।
कांग्रेसको गौरवशाली इतिहास र बदनाम पक्ष दुवैको परीक्षा
नेपाली कांग्रेसको इतिहास लामो छ। बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, गिरिजाप्रसाद कोइराला, सुशील कोइराला र शेरबहादुर देउवासम्मका विभिन्न पुस्ताले पार्टीलाई अहिलेको अवस्थासम्म ल्याएका छन्। लोकतान्त्रिक आन्दोलन, राजनीतिक संघर्ष र निर्वाचनमार्फत हजारौँ नेता तथा कार्यकर्ताले पार्टी निर्माणमा योगदान दिएका छन्।
तर इतिहास जति गौरवशाली भए पनि वर्तमानका कमजोरीलाई ढाक्ने आवरण बन्न सक्दैन। पार्टीभित्र गुटबन्दी, नेतृत्वको केन्द्रीकरण, व्यक्तिगत निकटताका आधारमा अवसर बाँडफाँट र निर्णय प्रक्रियामा देखिने असन्तुष्टिले कांग्रेसको छविमा प्रश्न उठाउँदै आएको छ।
नयाँ पुस्ताले कांग्रेसको इतिहासभन्दा वर्तमानलाई हेरेर मूल्याङ्कन गरिरहेको छ। पार्टीले विगतमा के गर्यो भन्ने प्रश्नसँगै आज नागरिकका समस्या समाधान गर्न के गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण बनेको छ। त्यसैले गगन–विश्व नेतृत्वले इतिहासको विरासतलाई जोगाउने मात्र होइन, त्यसमा देखिएका कमजोरी सुधार्ने साहस पनि देखाउनुपर्नेछ।
विशेष महाधिवेशनबाट सुरु भएको नेतृत्व परिवर्तनले कांग्रेसभित्र परिवर्तन सम्भव छ भन्ने सन्देश दिएको छ। तर नेतृत्व परिवर्तनलाई संगठनात्मक सुधार, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनतासँगको सम्बन्धमा रूपान्तरण गर्न नसके त्यसको प्रभाव पदाधिकारी फेरबदलमा मात्र सीमित हुनेछ।
अर्कोतर्फ, पार्टीभित्रका सबै पक्षलाई समेट्ने चुनौती पनि कम छैन। नेतृत्व परिवर्तनबाट असन्तुष्ट रहेका नेता तथा कार्यकर्तालाई संवादमार्फत विश्वासमा लिनु, उनीहरूको राजनीतिक भूमिकालाई सम्मान गर्नु र निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनु आवश्यक छ। पार्टी एकताको नाममा पुरानै कमजोरी दोहोर्याउने वा परिवर्तनको नाममा असन्तुष्ट पक्षलाई पाखा लगाउने दुवै बाटो कांग्रेसका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छन्।
गगन–विश्वको सहकार्यले कांग्रेसभित्र नयाँ संस्कार स्थापित गर्ने सम्भावना देखाएको छ। तर त्यसलाई संस्थागत गर्न उनीहरूले व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठेर पार्टीको साझा उद्देश्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेछ। नेतृत्वबीचको विश्वास, संगठनभित्रको लोकतान्त्रिक अभ्यास र कार्यकर्ताको भूमिकालाई सम्मान गर्ने संस्कार नै नयाँ कांग्रेसको आधार बन्न सक्छ।
अबको चुनौती : नेतृत्व बदलियो, कांग्रेस बदलिन्छ त?
गगन थापाको सभापतिमा निर्वाचित हुनु र विश्वप्रकाश शर्माको वरिष्ठ उपसभापतिमा चयन हुनु कांग्रेसको राजनीतिक यात्रामा महत्त्वपूर्ण मोड हो। विद्यार्थी राजनीतिबाट अघि बढेका दुई नेताले पार्टीको सर्वोच्च तहमा जिम्मेवारी पाउनु पुस्तान्तरणको स्पष्ट संकेत हो।
तर पुस्तान्तरणको अर्थ केवल उमेर वा अनुहार परिवर्तन हुनु होइन। निर्णय गर्ने तरिका, संगठन चलाउने शैली, कार्यकर्तालाई हेर्ने दृष्टिकोण र जनताप्रतिको जवाफदेहितामा परिवर्तन आउनु नै वास्तविक पुस्तान्तरण हो।
कांग्रेसले नयाँ नेतृत्वबाट अपेक्षा गरेको कुरा पनि यही हो—पुराना कमजोरीको समीक्षा, पार्टीभित्रको गुटबन्दीमा कमी, संगठनको पुनर्संरचना र जनतासँगको सम्बन्धमा सुधार। यी विषयमा ठोस काम गर्न सके गगन–विश्व नेतृत्वले पार्टीलाई नयाँ राजनीतिक दिशातर्फ अघि बढाउन सक्छ। तर आन्तरिक विवादमै समय बित्यो भने परिवर्तनको नाममा उठेको आशा निराशामा बदलिन सक्छ।
गगनको विद्रोहले नेतृत्व परिवर्तनको ढोका खोलेको छ भने विश्वप्रकाशमाथिको विश्वासले त्यस परिवर्तनलाई संगठनात्मक आधार दिने अपेक्षा गरिएको छ। अब उनीहरूका सामु चुनौती केवल कांग्रेसको नेतृत्व गर्नु होइन, कांग्रेसप्रति घट्दै गएको जनविश्वास पुनः स्थापित गर्नु हो।
नेपाली कांग्रेसले इतिहासमा विभिन्न राजनीतिक मोड पार गरेको छ। अब फेरि एउटा नयाँ अध्याय लेख्ने अवसर गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माको काँधमा आएको छ। उनीहरूले बीपी, गणेशमान र कृष्णप्रसाद भट्टराईजस्ता नेताहरूको लोकतान्त्रिक विरासतलाई अघि बढाउँछन् कि विगतका नेतृत्वका कमजोरी दोहोर्याउँछन्—यसको उत्तर भाषणले होइन, उनीहरूको कामले दिनेछ।
नेतृत्व परिवर्तनको घोषणा गर्नु एउटा उपलब्धि हो, तर परिवर्तनलाई संस्थागत गर्नु अझ कठिन काम हो। गगनको विद्रोह र विश्वप्रकाशको विश्वासले कांग्रेसमा नयाँ आशा जगाएको छ। अब त्यो आशालाई परिणाममा बदल्ने जिम्मेवारी उनीहरूकै हो।
