दमक । प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर १६ तारिखमा विश्व ओजोन तह संरक्षण दिवस मनाइन्छ। ओजोन तहको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने, यसको क्षति रोक्न भएका विश्वव्यापी प्रयासको स्मरण गर्ने तथा वातावरणप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी बुझाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइँदै आएको हो।
यस वर्षको ओजोन तह संरक्षण दिवसका अवसरमा दमक बहुमुखी क्याम्पसका सह–प्राध्यापक तथा तालिम संयोजक जीवनचक्र समाज नेपालका तर्फबाट ओजोन तहको महत्व र संरक्षणका उपायबारे जानकारीमूलक सामग्री सार्वजनिक गरिएको छ। कार्यक्रममा नेपाल दुर्लभ रक्त समुदाय झापाका संयोजकको समेत सहभागिता रहेको जनाइएको छ।
ओजोन तह पृथ्वीको वायुमण्डलमा रहेको प्राकृतिक सुरक्षा कवच हो। यसले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैंगनी (UV) किरणको ठूलो हिस्सा अवशोषण गरी पृथ्वीमा रहेका मानव, वनस्पति तथा अन्य जीवजन्तुलाई सुरक्षित राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
कसरी बन्छ ओजोन तह?
पृथ्वीको वायुमण्डलको समतापमण्डल (Stratosphere) मा ओजोन ग्यासको मात्रा बढी भएको क्षेत्रलाई ओजोन तह भनिन्छ। ओजोनको रासायनिक सूत्र O₃ हो।
सूर्यबाट आउने पराबैंगनी किरणको प्रभावमा अक्सिजन अणु (O₂) फुटेर छुट्टाछुट्टै अक्सिजन परमाणु बन्छन्। ती परमाणु पुनः अक्सिजन अणुसँग मिल्दा ओजोन (O₃) बन्ने प्राकृतिक प्रक्रिया निरन्तर चलिरहन्छ।
O₂ + UV → O + O
O + O₂ → O₃
यही प्राकृतिक प्रक्रियाका कारण समतापमण्डलमा ओजोनको सुरक्षा तह कायम रहन्छ।
ओजोन तह किन महत्वपूर्ण छ?
ओजोन तहलाई पृथ्वीको प्राकृतिक सुरक्षा कवचका रूपमा लिइन्छ। यसले अत्यधिक पराबैंगनी विकिरणलाई पृथ्वीको सतहसम्म पुग्नबाट रोक्न सहयोग गर्छ।
ओजोन तह कमजोर हुँदै गएमा मानिसमा छालाको क्यान्सर, आँखासम्बन्धी समस्या तथा प्रतिरक्षा प्रणालीमा नकारात्मक असरको जोखिम बढ्न सक्छ। त्यस्तै, अत्यधिक UV विकिरणले वनस्पतिको वृद्धि तथा उत्पादन, समुद्री जीव प्रणाली, जैविक विविधता र समग्र पारिस्थितिक प्रणालीमा समेत असर पार्न सक्छ।
ओजोन तह विनाशका मुख्य कारण
मानवीय गतिविधिबाट उत्सर्जन हुने केही रसायनले ओजोन तहलाई क्षति पुर्याउने गर्छन्। विशेषगरी क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFC), हेलोन, कार्बन टेट्राक्लोराइड र मिथाइल ब्रोमाइड जस्ता ओजोन–क्षयकारी पदार्थ समतापमण्डलसम्म पुगेपछि सूर्यको पराबैंगनी किरणको प्रभावमा सक्रिय क्लोरिन तथा ब्रोमिन निस्कन्छन्।
यी तत्वले ओजोन अणुलाई नष्ट गर्ने रासायनिक प्रतिक्रियालाई तीव्र बनाउँछन्। विगतमा यस्ता पदार्थ रेफ्रिजरेटर, वातानुकूलित उपकरण, एरोसोल, अग्निनियन्त्रण प्रणाली तथा विभिन्न औद्योगिक प्रक्रियामा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने गरेका थिए।
ओजोन तहमा क्षति हुँदा पर्ने असर
ओजोन तह पातलो हुँदै जाँदा पृथ्वीको सतहमा पुग्ने हानिकारक UV किरणको मात्रा बढ्न सक्छ।
मानव स्वास्थ्यमा: अत्यधिक UV विकिरणले छालाको क्यान्सर, आँखामा मोतिबिन्दु तथा अन्य समस्या निम्त्याउने जोखिम बढाउन सक्छ।
वनस्पति तथा कृषि क्षेत्रमा: अत्यधिक UV विकिरणले केही वनस्पतिको वृद्धि, विकास र उत्पादन क्षमतामा असर पार्न सक्छ।
समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा: समुद्रमा पाइने फाइटोप्लाङ्कटन UV विकिरणप्रति संवेदनशील हुन्छन्। यी सूक्ष्म जीव समुद्री खाद्य शृंखलाका आधार भएकाले तिनमा आउने परिवर्तनले समग्र समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पार्न सक्छ।
जैविक विविधतामा: UV विकिरणमा वृद्धि हुँदा संवेदनशील प्रजातिको प्रजनन, वृद्धि र विकासमा असर पर्न सक्ने भएकाले जैविक विविधतामाथि थप दबाब सिर्जना हुन सक्छ।
संरक्षणमा सबैको भूमिका
ओजोन तह संरक्षण सरकार वा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको मात्र जिम्मेवारी नभई व्यक्ति, परिवार, समुदाय, उद्योग तथा स्थानीय संस्थाको समेत साझा दायित्व हो।
यसका लागि ओजोन–क्षयकारी पदार्थ भएका सामग्रीको प्रयोग घटाउने, वातावरणमैत्री रेफ्रिजरेसन तथा वातानुकूलित प्रविधि प्रयोग गर्ने, पुराना फ्रिज तथा वातानुकूलित उपकरणको सुरक्षित मर्मत तथा व्यवस्थापन गर्ने, वातावरणसम्बन्धी नियम र मापदण्ड पालना गर्ने तथा विद्यालय र समुदायमा वातावरणीय शिक्षा विस्तार गर्न आवश्यक रहेको कार्यक्रममा जोड दिइएको छ।
ओजोन तह संरक्षणसम्बन्धी जानकारी परिवार, विद्यालय, समुदाय र सञ्चारमाध्यममार्फत व्यापक रूपमा फैलाउन सके वातावरण संरक्षणप्रति नागरिकको जिम्मेवारी र सचेतना अझ बढाउन सकिने बताइएको छ।
पृथ्वीको सुरक्षा कवचका रूपमा रहेको ओजोन तहको संरक्षण आजको मात्र होइन, भावी पुस्ताको सुरक्षित भविष्यसँग समेत जोडिएको विषय हो।
लेखक दमक बहुमुखी क्याम्पस का प्राध्यापक बासु काफ्ले हुनुहुन्छ |
