काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानलाई ‘असफल राष्ट्र’ भन्दै त्यहाँको शासन व्यवस्थामाथि कडा टिप्पणी गरेका छन्। उनले इरानलाई ‘मृत राष्ट्र’को संज्ञा दिँदै इरानी नेतृत्वमाथि मानवताविरुद्धका युद्ध अपराधको आरोप लगाएका छन्। साथै, जोर्डनमा रहेका अमेरिकी सैनिकको सैन्य अड्डालाई लक्षित गरी इरानले गरेको पछिल्लो क्षेप्यास्त्र आक्रमणको जवाफ दिने चेतावनीसमेत दिएका छन्।
अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको युद्ध सातौँ महिनामा प्रवेश गरिरहेका बेला पछिल्ला दिनमा पुनः सैन्य झडप बढेपछि मध्यपूर्वको तनाव थप गहिरिने संकेत देखिएको छ। युद्ध अन्त्य गर्ने स्थायी राजनीतिक सहमति बन्न नसकेको अवस्थामा अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष सैन्य टकरावको जोखिम फेरि बढेको हो।
ट्रम्पले सोमबार सामाजिक सञ्जालमार्फत इरानलाई औपचारिक रूपमा ‘असफल राष्ट्र’ घोषणा गर्दै इरानको अवस्था अत्यन्त कमजोर रहेको दाबी गरेका छन्। उनले इरानसँग प्रभावकारी नौसेना र वायुसेना नरहेको, स्थिर मुद्रा कमजोर बनेको तथा सैनिक र प्रहरीलाई तलब दिनसमेत कठिनाइ भइरहेको दाबी गरेका छन्।
उनले इरानमा मुद्रास्फीति अत्यधिक बढेको दाबी गर्दै त्यहाँको राजनीतिक नेतृत्व देशको उचित प्रतिनिधित्व गर्न असक्षम रहेको बताएका छन्। ट्रम्पले इरानी शासन प्रणाली लामो समयदेखि असफलताको बाटोमा रहेको दाबी गर्दै आएका छन्।
तर, ट्रम्पका यी दाबीलाई स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्ने पर्याप्त आधार भने सार्वजनिक रूपमा देखिएको छैन। इरानको शासन प्रणालीमा अहिलेसम्म ठूलो राजनीतिक वा सैन्य विचलन देखिएको छैन। बरु इरानी इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले सैन्य गतिविधिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
लाराक द्विपमा अमेरिकी आक्रमणपछि तनाव चर्कियो
पछिल्लो सैन्य तनाव आइतबारदेखि थप चर्किएको हो। अमेरिकी सेनाले इरानको लाराक द्विपमा आक्रमण गरेको थियो। अमेरिकी पक्षका अनुसार स्ट्रेट अफ होर्मुजतर्फ नौसैनिक सुरुङ बोक्ने रकेट प्रहार गर्ने तयारीमा रहेका प्रक्षेपण प्रणालीलाई लक्षित गरी कारबाही गरिएको थियो।
स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वकै महत्वपूर्ण सामुद्रिक मार्गमध्ये एक हो। खाडी क्षेत्रबाट विश्व बजारमा जाने ठूलो परिमाणको तेल तथा ऊर्जा आपूर्तिका लागि यो मार्ग अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। त्यसैले यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि सैन्य गतिविधिले क्षेत्रीय सुरक्षासँगै विश्वव्यापी ऊर्जा बजारमा समेत प्रभाव पार्न सक्ने चिन्ता रहँदै आएको छ।
अमेरिकी आक्रमणपछि इरानले पनि जवाफी कारबाही गरेको थियो। इरानले जोर्डनमा अमेरिकी सैनिकहरू रहेको सैन्य अड्डातर्फ क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको बताइएको छ। यसले इरानसँग आफ्नो भूभागबाहिर रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनालाई समेत लक्षित गर्ने क्षमता र इच्छाशक्ति रहेको संकेत गरेको छ।
इरानी आक्रमणपछि ट्रम्पले अमेरिकाले त्यसको कडा जवाफ दिने चेतावनी दिएका छन्। फक्स न्युजसँग कुरा गर्दै उनले इरानविरुद्ध ‘कडा प्रहार’ गरिने बताएका छन्।
जुलाईपछि पहिलो प्रत्यक्ष सैन्य झडप
पछिल्लो घटना जुलाईपछि अमेरिका र इरानबीच भएको पहिलो प्रत्यक्ष सैन्य झडपका रूपमा हेरिएको छ। यसअघि ट्रम्प प्रशासनले इरानमाथि सैन्य दबाबको रणनीतिबाट क्रमशः आर्थिक दबाबलाई प्राथमिकता दिने संकेत गरेको थियो।
तर, पछिल्लो सैन्य आदान–प्रदानले कूटनीतिक समाधानको सम्भावना कमजोर हुँदै गएमा अमेरिका र इरानबीच पुनः प्रत्यक्ष युद्धको अवस्था सिर्जना हुन सक्ने जोखिम देखाएको छ।
अमेरिका र इरानबीचको तनाव लामो समयदेखि कायम छ। इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय प्रभाव, इजरायलसँगको संघर्ष तथा खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनाका कारण दुई देशबीचको सम्बन्ध थप जटिल बनेको छ।
विशेषगरी इरानले इजरायल तथा अमेरिकी हितसँग जोडिएका सैन्य र रणनीतिक संरचनालाई लक्षित गर्न सक्ने र अमेरिकाले त्यसको जवाफमा इरानी सैन्य पूर्वाधारमाथि थप आक्रमण गर्न सक्ने अवस्थाले द्वन्द्व विस्तारको जोखिम बढाएको छ।
इरानी शासन परिवर्तनको दाबी कति यथार्थ?
युद्ध सुरु भएयता ट्रम्पले इरानको शासन प्रणाली कमजोर हुँदै गएको र अन्ततः पतन हुन सक्ने दाबी गर्दै आएका छन्। उनले इरानी नेतृत्वलाई देश सञ्चालन गर्न असक्षम भएको आरोपसमेत लगाएका छन्।
यद्यपि, अहिलेसम्म इरानमा शासन परिवर्तनको संकेत देखिने गरी ठूलो राजनीतिक संकट उत्पन्न भएको छैन। इरानी सुरक्षा संरचना अझै सक्रिय रहेको छ भने आईआरजीसीले सैन्य गतिविधिमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
त्यसैले ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा गरेको ‘असफल राष्ट्र’ र ‘मृत राष्ट्र’ सम्बन्धी टिप्पणीलाई राजनीतिक तथा सैन्य दबाब बढाउने रणनीतिक अभिव्यक्तिका रूपमा समेत विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
युद्ध अन्त्यको बाटो अझै अनिश्चित
अमेरिका–इजरायल र इरानबीचको संघर्ष सातौँ महिनामा प्रवेश गरिसक्दा पनि युद्ध अन्त्य गर्ने स्थायी सहमति बन्न सकेको छैन। सैन्य कारबाही रोक्ने र वार्ताको माध्यमबाट समाधान खोज्ने प्रयास भए पनि पछिल्ला घटनाले युद्धविरामको वातावरण कमजोर बनाएको देखिन्छ।
अमेरिकाले इरानमाथि आर्थिक र सैन्य दबाब कायम राख्ने नीति अपनाएको छ भने इरानले आफ्नो सार्वभौमिकता र सुरक्षाका नाममा जवाफी कारबाही जारी राख्ने संकेत दिइरहेको छ।
यसबीच इरानमाथि थप अमेरिकी आक्रमण भएमा इरानले खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचना तथा अन्य रणनीतिक स्थानलाई लक्षित गर्न सक्ने सम्भावनाले क्षेत्रीय युद्ध फैलिने चिन्ता बढाएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष सैन्य संघर्ष लम्बिँदै गएमा यसको असर इरान, इजरायल र अमेरिकामै सीमित नरही जोर्डन, खाडी मुलुकहरू तथा विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिसम्म पुग्न सक्छ।
अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको सैन्य कारबाहीलाई थप विस्तार हुन नदिई कूटनीतिक माध्यमबाट तनाव नियन्त्रण गर्नु हो। तर, दुवै पक्षबाट आएका पछिल्ला कडा अभिव्यक्ति र सैन्य गतिविधिले तत्कालै तनाव कम हुने सम्भावना भने कमजोर देखाएको छ।
