काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीचको तनाव फेरि चर्किने संकेत देखिएको छ। अमेरिकी सेनाले इरानको रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिने लाराक द्विपमा रहेका दुईवटा सैन्य अड्डालाई निशाना बनाएर हवाई हमला गरेको छ।
अमेरिकी अधिकारीका अनुसार जुलाईपछि इरानमाथि अमेरिकाले गरेको यो पहिलो ज्ञात सैन्य कारबाही हो। पछिल्लो हमलापछि मध्यपूर्वमा पुनः सैन्य तनाव बढ्ने र यसको असर महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग तथा विश्वव्यापी ऊर्जा आपूर्तिमा पर्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।
अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डका प्रवक्ता कमान्डर टिम हकिन्सका अनुसार इरानी रिभोलुसनरी गार्ड्स (आईआरजीसी) ले होर्मुज जलडमरूमध्यमा समुद्री बारुदी सुरुङ बिछ्याउने तथा रकेट प्रहार गर्ने तयारी गरिरहेको देखिएपछि अमेरिकी सेनाले कारबाही गरेको हो।
अमेरिकी पक्षले आफ्नो कारबाहीलाई सम्भावित सुरक्षा जोखिम रोक्ने कदमका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। विशेषगरी होर्मुज जलडमरूमध्यमा कुनै पनि सैन्य गतिविधिले अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको सुरक्षामा गम्भीर असर पार्न सक्ने भएकाले त्यस क्षेत्रमा अमेरिकी सेनाको निगरानी र सक्रियता बढेको देखिन्छ।
इरानद्वारा क्षति र हताहतीको दाबी
अमेरिकी हमलापछि इरानी रिभोलुसनरी गार्ड्सले आक्रमणमा केही मानिस मारिएको र केही घाइते भएको जनाएको छ। आईआरजीसीले अमेरिकाविरुद्ध जवाफी कारबाही र सजाय दिने चेतावनीसमेत दिएको छ।
इरानी पक्षको प्रतिक्रियाले दुई देशबीचको तनाव थप सैन्य टकरावतर्फ जान सक्ने आशंका बढाएको छ। पछिल्लो समय केही हदसम्म तनाव कम हुने अपेक्षा गरिए पनि अमेरिकी आक्रमणपछि परिस्थितिले फेरि नयाँ मोड लिएको देखिएको छ।
जोर्डनस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डामाथि पनि आक्रमणको दाबी
अमेरिकी हमलापछि इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमले आईआरजीसीले जोर्डनमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डामाथि हमला गरेको दाबी गरेका छन्। यद्यपि उक्त दाबीबारे अमेरिकी सेन्ट्रल कमान्डले तत्कालसम्म आधिकारिक प्रतिक्रिया सार्वजनिक गरेको छैन।
इरानी पक्षको दाबीपछि जोर्डनको सेनाले भने आफ्नो हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले जोर्डनको हवाई क्षेत्रमा प्रवेश गरेका आठवटा क्षेप्यास्त्र रोकेको जनाएको छ।
जोर्डनको सशस्त्र सेनाले सोमबार बिहान जारी गरेको विज्ञप्तिमा ती क्षेप्यास्त्रलाई आफ्नो हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीमार्फत रोकिएको उल्लेख गरेको छ।
यस घटनाले अमेरिका–इरानबीचको द्वन्द्व केवल दुई देशबीच सीमित नरही मध्यपूर्वका अन्य देश तथा अमेरिकी सैन्य संरचनासमेत प्रभावित हुन सक्ने जोखिम देखाएको छ।
जुलाईमा सैन्य अभियान रोक्ने घोषणा
यसअघि जुलाईको अन्त्यतिर अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानविरुद्धको सैन्य अभियान रोक्ने घोषणा गरेका थिए। त्यसपछि इरानमाथि अमेरिकाले गरेको यो पहिलो ज्ञात सैन्य हमला भएको बताइएको छ।
त्यसैले पछिल्लो कारबाहीलाई दुई देशबीचको सम्बन्धमा आएको नयाँ तनावपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ। अमेरिकाले इरानको सम्भावित सैन्य गतिविधिलाई आफ्नो कारबाहीको कारण बताएको छ भने इरानी पक्षले अमेरिकी आक्रमणको जवाफ दिने चेतावनी दिएको छ।
यदि दुवै पक्षबाट थप सैन्य कारबाही भएमा मध्यपूर्वमा लामो समयदेखि जारी तनाव अझ गम्भीर बन्न सक्ने अन्तर्राष्ट्रिय चिन्ता छ।
किन महत्वपूर्ण छ होर्मुज जलडमरूमध्य ?
पछिल्लो घटनाक्रममा होर्मुज जलडमरूमध्य विशेष चर्चामा आएको छ। विश्वको महत्वपूर्ण सामुद्रिक व्यापारिक मार्गमध्ये एक रहेको यो जलडमरूमध्यबाट ठूलो परिमाणमा तेल तथा अन्य ऊर्जा स्रोतको अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार हुने गर्छ।
त्यस क्षेत्रमा समुद्री बारुदी सुरुङ बिछ्याउने, क्षेप्यास्त्र प्रहार गर्ने वा अन्य सैन्य गतिविधि बढेमा जहाज आवागमन प्रभावित हुन सक्छ। त्यसको प्रत्यक्ष असर विश्व बजारमा तेलको मूल्य, ऊर्जा आपूर्ति, समुद्री बीमा तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पर्न सक्ने जोखिम रहन्छ।
अमेरिका र इरानबीचको तनाव बढ्दै गएमा यस क्षेत्रमा रहेका अन्य मुलुकहरू पनि अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन सक्नेछन्।
मध्यपूर्वमा बढ्दो सुरक्षा चुनौती
लाराक द्विपमाथिको अमेरिकी हमला र त्यसपछि इरानी पक्षबाट आएको जवाफी कारबाहीको चेतावनीले मध्यपूर्वमा सुरक्षा चुनौती थपिएको संकेत गरेको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार अहिलेको मुख्य चिन्ता भनेको दुवै पक्षबीच प्रत्यक्ष सैन्य भिडन्त विस्तार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने हो। यदि इरानले अमेरिकी सैन्य संरचनामाथि थप हमला गरेमा अमेरिकाले पनि थप कडा सैन्य कदम चाल्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
त्यस्तै, मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी सैन्य आधार तथा सहयोगी राष्ट्रका संरचनाहरू लक्षित हुन थालेमा द्वन्द्वको दायरा अझ फराकिलो हुन सक्छ।
विश्व अर्थतन्त्रमा पनि पर्न सक्छ असर
अमेरिका–इरान तनावको असर केवल सुरक्षा र कूटनीतिक क्षेत्रमा मात्र सीमित नहुन सक्छ। होर्मुज जलडमरूमध्यमा तनाव बढेमा विश्व ऊर्जा बजारमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्न सक्छ।
समुद्री मार्गमा जोखिम बढ्दा तेल तथा ग्यास बोकेका जहाजको आवागमनमा अवरोध आउन सक्ने, ढुवानी लागत बढ्न सक्ने र ऊर्जा बजारमा मूल्य अस्थिरता उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावना हुन्छ।
यसको असर पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यदेखि अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र उपभोक्ता बजारसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले अमेरिका–इरानबीचको पछिल्लो सैन्य घटनाक्रमलाई अहिले मध्यपूर्वको क्षेत्रीय सुरक्षासँगै विश्व अर्थतन्त्रका लागि समेत संवेदनशील घटनाका रूपमा हेरिएको छ।
अबको बाटो कता ?
लाराक द्विपमा अमेरिकी हमलापछि इरानले जवाफी कारबाहीको चेतावनी दिइसकेको छ। जोर्डनले आफ्नो हवाई क्षेत्रमा आएका आठ क्षेप्यास्त्र रोकिएको जनाएको छ भने अमेरिकी पक्षबाट जोर्डनस्थित सैन्य अड्डामाथिको कथित आक्रमणबारे औपचारिक प्रतिक्रिया आउन बाँकी छ।
अब मुख्य प्रश्न भनेको अमेरिका र इरानबीचको तनाव फेरि व्यापक सैन्य संघर्षमा परिणत हुन्छ कि कूटनीतिक प्रयासमार्फत नियन्त्रणमा आउँछ भन्ने हो।
अहिलेको अवस्थाले मध्यपूर्वमा पुनः सैन्य तनाव बढ्न सक्ने संकेत गरे पनि आगामी दिनमा दुवै पक्षले चाल्ने कदमले घटनाक्रमको दिशा निर्धारण गर्नेछ।
