Chitwan National Parkले चालु आर्थिक वर्षको साउन महिनादेखि हालसम्म विभिन्न अवैध गतिविधिमा संलग्न १२८ जनालाई पक्राउ गरी कारबाही गरेको जनाएको छ। वन्यजन्तु संरक्षण, जैविक विविधता जोगाउने तथा निकुञ्ज क्षेत्रको कानुनी व्यवस्थालाई सुदृढ बनाउन गरिएको सक्रिय निगरानी र नियन्त्रण अभियानअन्तर्गत उक्त संख्या सार्वजनिक गरिएको हो।
निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापा मगरका अनुसार पक्राउ पर्नेहरूमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा अवैध रूपमा माछा मार्ने व्यक्तिहरूको रहेको छ। विशेषगरी निकुञ्ज क्षेत्रभित्र बग्ने राप्ती नदीमा गैरकानुनी रूपमा माछा मार्ने ७० जनालाई नियन्त्रणमा लिई कारबाही गरिएको छ। राप्ती नदी जैविक विविधताका दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने भएकाले त्यहाँ हुने अवैध गतिविधिले जलचर तथा समग्र पारिस्थितिक प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको निकुञ्ज प्रशासनको भनाइ छ।
वन्यजन्तु तथा वन स्रोतसँग सम्बन्धित अन्य विभिन्न अवैध क्रियाकलापमा पनि कारबाही गरिएको छ। विवरणअनुसार गैँडा सम्बन्धी मुद्दामा तीन जना, सालक (प्याङ्गोलिन) सम्बन्धी मुद्दामा पाँच जना, निउरो टिप्ने कार्यमा संलग्न ११ जना, अवैध रूपमा घाँस–दाउरा संकलन गर्ने ३० जना, पन्छी मार्ने एक जना, बिना अनुमति निकुञ्ज प्रवेश गर्ने चार जना तथा अन्य चार जनालाई पक्राउ गरिएको छ। यी गतिविधिहरूले निकुञ्जको जैविक सन्तुलनमा दीर्घकालीन असर पार्ने भएकाले कडाइ गरिएको निकुञ्जले जनाएको छ।
यस अवधिमा निकुञ्ज प्रशासनले विभिन्न चार प्रकारका मुद्दा अदालतमा दर्ता गराएको छ। जसमा सालकसम्बन्धी दुई मुद्दा, सवारीसाधनको ठक्करबाट गैँडा घाइते भएको एउटा मुद्दा तथा करेन्ट लगाएर गैँडा मारेको अर्को एउटा गम्भीर मुद्दा समावेश छन्। यस्ता मुद्दाहरू वन्यजन्तु अपराध अन्तर्गत गम्भीर मानिने भएकाले कडा कानुनी कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढाइएको जनाइएको छ।
न्यायिक प्रक्रियातर्फ हेर्दा चालु आर्थिक वर्षमा हालसम्म नौवटा मुद्दाको फैसला भइसकेको छ। गत आर्थिक वर्षबाट जिम्मेवारी सरेर आएका २६ मुद्दा र यस वर्ष दर्ता भएको एक मुद्दामध्ये ती नौ मुद्दाको टुंगो लागेको हो। यसले निकुञ्जभित्रका कानुनी प्रक्रियाहरू क्रमशः अगाडि बढिरहेको देखाउँछ।
हाल निकुञ्जसँग सम्बन्धित १८ वटा मुद्दा विचाराधीन अवस्थामा रहेका छन्। तीमध्ये सातवटा वनसम्बन्धी मुद्दा र ११ वटा वन्यजन्तुसँग सम्बन्धित छन्। विचाराधीन मुद्दाहरूको संख्या हेर्दा संरक्षणसँग जोडिएका चुनौतीहरू अझै कायम रहेको स्पष्ट हुन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालकै सबैभन्दा संवेदनशील तथा महत्वपूर्ण संरक्षित क्षेत्रमध्ये एक भएकाले यहाँ हुने अवैध गतिविधि नियन्त्रण गर्नु राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय हो। पछिल्लो समय मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन र अवैध सिकारजस्ता चुनौतीहरू बढ्दै गएका छन्, जसले संरक्षण प्रयासलाई थप जटिल बनाएको छ।
निकुञ्ज प्रशासनले यस्ता गतिविधि नियन्त्रणका लागि नियमित गस्ती, प्रविधिको प्रयोग, स्थानीय समुदायसँग सहकार्य तथा जनचेतना अभिवृद्धि कार्यक्रमलाई तीव्रता दिएको जनाएको छ। दीर्घकालीन रूपमा संरक्षणलाई प्रभावकारी बनाउन समुदाय–आधारित संरक्षण मोडेललाई अझ सुदृढ बनाउने योजनासमेत अघि सारिएको छ।
समग्रमा, पछिल्लो कारबाहीले निकुञ्ज प्रशासन अवैध गतिविधिविरुद्ध सक्रिय रूपमा उत्रिएको देखिए पनि दिगो संरक्षणका लागि कानुनी कार्यान्वयनसँगै स्थानीय सहभागिता, वैकल्पिक जीविकोपार्जन र वातावरणीय सचेतनाको विस्तार अपरिहार्य देखिन्छ।
